Ամսագիր.am
Image default
Հոգևոր անկյուն

Գրիգոր Նարեկացին և «Հայկական Վերածնության» հարցը


20-րդ դարի 40-60-ական թվականներին փիլիսոփայական, մշակութաբանական և բանասիրական գրականության մեջ շրջանառության մեջ դրվեց «Հայկական Վերածնունդ»  տեսությունը, ըստ որի 10-14-րդ  դարերում Հայաստանում տեղի է ունեցել Եվրոպական Վերածննդի հար և  նման Վերածնունդ, ուստի այդ շրջանի հայ մշակույթը պետք է դիտել որպես Վերածննդի դարաշրջանի մշակույթ: Իրենց տեսակետը հիմնավորելու համար Հայկական Վերածննդի կողմնակիցները սկսեցին պատմամշակութային նյութը վերակազմել ու մեկնաբանել` ելնելով   Եվրոպական Վերածննդի չափանիշներից:

«Հայկական Վերածնության» հարցը թե՛ ծագումնանանորեն, և  թե՛ տրամաբանորեն շաղկապված է Արևելյան Վերածնության հիմնահարցի հետ, չնայած այն բանին, որ հայոց գրականության մեջ Վերածնության մասին առաջին անգամ տակավին գրել էր Մ.Աբեղյանը, մինչև Արևելյան Վերածնություն հասկացության շրջանառությունը խորհրդային գիտական գրականության մեջ:

Ինչպես հայտնի է, 20-րդ դարի 40-50-ական թվականներին խորհրդային պատմափիլիսոփայական, գրականագիտական ու մշակութաբանական գրականության մեջ բուռն վիճաբանությունների առարկա դարձավ  ոչ-եվրոպական կամ Արևելյան Վերածնության հարցը: Ճիշտ է, այդ հարցը դեռևս 20-րդ դարի սկզբին արծածել էին որոշ արևելագետներ (Է.Բաուն, Ա.Մեց):

Այսպես, Է.Բաուն «Պարսկաստանի գրականության պատմություն» քառահատոր աշխատության մեջ Վերածնության շրջան է անվանում պարսկական պոեզիայի ծաղկման շրջանը`10-15-րդ դարերը, իսկ Ա.Մեցը «Իսլամի Ռենեսանս» գրքում` 8-10-րդ դարերի արաբական մշակույթը:

Ամերիկացի արևելագետ Ռ.Ֆրային Վերածննդի դարաշրջանի մշակույթի դրսևորումներ է համարում 10-11-րդ դարերում Արևելյան Իրանում և  Միջին Ասիայում ծաղկած գրականությունը և Արևմտյան Իրանում զարգացած փիլիսոփայությունը: Գերմանացի չինագետ Ռ.Վիլհելմը «Չինական մշակույթի պատմություն» գրքում Տան և  Սուն դինաստիաների շրջանի գրականությունը նույնպես անվանում է վերածնական: Սակայն, ինչպես նկատում է Ի.Բրագինսկին, նշված աշխատություններում «Ռենեսանս» հասկացությունը օգտագործվում է լայն իմաստով, սովորաբար դա չնույնացնելով դասական «Վերածնունդ» հասկացության հետ:

Արևելյան Վերածնության հարցը  առաջին անգամ որոշակիորեն  առաջադրեց վրաց գիտնական Շ.Նուցուբիձեն «Ռուսթավելին և Արևելյան Վերածնունդը» աշխատության մեջ, թեև դրանից  մի քանի տարի առաջ  Վ.Չալոյանը տպագրել էր «Վերածնության շրջանի հայ փիլիսոփայական պատմության մասին» ծավալուն հոդվածը: Այնուամենայնիվ, Արևելյան Վերածնության հարցը լայն քննարկման առարկա դարձավ  սկսած, հատկապես հայտնի արևելագետ Ն.Կոնրադիև նրա հետևորդների աշխատությունների շնորհիվ:      Հայկական Վերածնության հարցը քննարկման առարկա դարձավ 1954թ.-ին Հ.Հ. Գիտությունների Ակադեմիայում կազմակերպված գիտաժողովում: Դրանից  հետո տարածվեցին «Հայկական Վերածնության» հարցին  նվիրված մի շարք հոդվածներ:

Այնուհանդերձ, այս առումով նշանակալից երևույթ էր Վ.Չալոյանի «Հայկական Ռենեսանս» գիրքը, որը, նախ 1963թ.-ին լույս տեսավ Մոսկվայում ռուսերեն, այնուհետև 1964թ.-ին Երևանում` հայերեն: Արևելյան Վերածնության տեսության կողմնակիցները բարձր գնահատեցին Վ.Չալոյանի աշխատությունը:   Վերջինիս գրքում բարձրացված հարցերը և առհասարակ, Հայկական Վերածնությանը առնչվող խնդիրները հետագայում լայն քննարկման առարկա չդարձան:

Արևելյան Վերածնությունների մեջ Հայկական Վերածնության գոյության հարցի արծածումը ինչ-որ առումով  արդարացված էր: Քանի որ հայոց մշակույթը տիպաբանորեն առավելապես պատկանում է եվրոպական, քան արևելյան մշակույթին, ուստի հայ հետազոտողները մյուսների համեմատ ավելի մեծ հիմքեր ունեին բարձրացնելու Հայկական Վերածնության հարցը: Ի դեպ, Վ.Չալոյանի «Հայկական Ռենեսանս» աշխատության անոտացիայում գրված է, թե դա «առաջին խոշոր մենագրությունն է ոչ-եվրոպական ժողովուրդների Ռենեսանսի վերաբերյալ» (նման միտք է արտահայտել նաև Ն.Կոնրադը), ինչը հարուցում է տարակուսանք այն իմաստով, որ հայ մշակույթը նախապես դասվում է «ոչ-եվրոպական» մշակույթի մեջ: Մինչդեռ նման տեսակետը աննպաստ է  նախ և առաջ  Հայկական Վերածնության հիմնավորման համար:

Վ.Չալոյանը կարծում է, որ «Հայաստանը Արևելքի երկիր է, Վերածնությունը Հայաստանում Վերածնություն է Արևելքում»: Այսինքն, փաստորեն  ընդունվում է այն միտքը, որ հայոց  մշակույթը տիպաբանորեն պատկանում է Արևելքի մշակույթին, թեև այնքան էլ պարզ չէ, թե ինչ է հասկացվում «Արևելքի մշակույթ» հասկացության տակ: Հարց է առաջանում մի՞թե Հայաստանը այնպիսի արևելյան երկիր է` ինչպիսին, օրինակ, Ուզբեկստանն է կամ Տաջիկստանը: Կամ կարո՞ղ ենք արդյոք հայկական մշակույթի և չինական ու հնդկական մշակույթի միջև գտնել էական ընդհանրություններ: Հազիվ թե: Իրավացի է այս առումով Դ.Լիխաչյովը, երբ գրում է. «Թե Հայաստանը, և թե Վրաստանը պատկանում են մշակույթի միասնական տիպին: Եվ դա շնորհիվ իրենց քրիստոնեության…Անհատի ազատությունը, հանդուրժողականությունը, բոլոր փորձություններն անցնելով Միջնադարում, դարձան մշակույթի մեջ եվրոպականության հիմնական առանձնահատկությունները»:

Բնականաբար, «Հայկական Վերածնության» տեսության կողմնակիցները առաջին հերթին պետք է ուշադրություն դարձնեին Գր. Նարեկացու վրա, որը աննախադեպ երևույթ էր հայ մտածողության և գրականության պատմության մեջ:   Նարեկացին մեծ է, հանճարեղ, սակայն ապրել ու ստեղծագործել է որոշակի դարաշրջանում, օգտագործել է այդ դարաշրջանին բնորոշ փիլիսոփայական, կրոնա-աստվածաբանական, բանաստեղծական ու գեղագիտական հարացույցները: Ո՞ր դարաշրջանն է դա. Միջնադա՞ը, թե՞ Վերածնունդը:

Եթե Վերածննդի դարաշրջանը դիտվում է որպես առաջադիմական, հումանիստական մի դարաշրջան, որում ապրել ու ստեղծագործել են մտքի տիտաններ, ապա մեծ է գայթակղությունը Նարեկացուն նույնպես տեղավորել այդ դարաշրջանի շրջանակներում, մանավանդ, եթե միջնադարը պատկերվում է որպես «մութ, միապաղաղ ու ամուլ» մի դարաշրջան:   Այժմ դիտարկենք այս տեսակետը պաշտպանողների հիմնական փաստարկները: Նախ սկսենք Մ.Աբեղյանի տեսակետից «Վերածնության կարապետն է արդեն Գր.Նարեկացին, մեր հին մեծ բանաստեղծը: Սակայն նա իր էությամբ պատկանում է դեռ նախորդ շրջանին: Բայց և այնպես նրա մի քանի բանաստեղծությունների մեջ շնչում է արդեն վերածնությունը: Սկսվում է հայոց հին գրականության մի նոր շրջան- «վերածնության գրականությունը»:

Հարկ է նշել, որ նախ, Մ.Աբեղյանը «Վերածնություն» հասկացությունը չի գործածում այն իմաստով, որ հետագայում պետք է գործածեին «Հայկական Վերածնության» կողմնակիցները, երկրորդ, մեծանուն հետազոտողը իրավացիորեն կարծում է,որ Նարեկացին «իր էությամբ պատկանում է դեռ նախորդ շրջանին», այսինքն` Միջնադարին: «Մատյան Ողբերգության» նրա վերլուծությունից  ակնհայտ է դառնում, որ Նարեկացին պաշտպանում է ոչ թե Վերածննդի դարաշրջանի, այլ Միջնադարի կրոնական-միստիկական ոգուն համահունչ գաղափարներ:    Մ.Մկրյան.«10-րդ դարում սկզբնավորված Վերածնությունը իր առավել ցայտուն արտահայտությունը գտավ գեղարվեստական գրականության մեջ` հանձինս հայ մեծ բանաստեղծ Գր. Նարեկացու լավագույն ստղծագործությունների: Թեև մեր գրողները (Դեմիրճյան, Զարյան) հաճախ են Նարեկացուն Դանթեի հետ համեմատել, և որոշ իմաստով  նրանք իրավացի էլ են, բայց այնուամենայնիվ, պետք է նշել, որ մարդկային ներաշխարհը ստեղծագործության նյութ դարձնելու տեսակետից Նարեկացին ավելի առաջ է անցել Դանթեից, և  ավելի մոտեցել է Շեքսպիրին:

Այն ժամանակ, երբ Դանթեն կյանքի հանգամանքները արտացոլող ողբերգականը արտահայտել է գերազանցապես հերոսների արտաքինով` ֆիզիկական տանջանքների պատկերներով, Նարեկացին այն ներկայացրել է մարդկային ներքին-հոգեկան բարդ ու հակասական ապրումների միջոցով: Պոեմում Նարեկացին` մեծ բանաստեղծը, հանդես է գալիս  որպես իր ժամանակի մարդու մի հոյակապ գեղարվեստական համապարփակ կերպար»:

Համանման տեսակետ է պաշտպանում «Մատյան ողբերգության» երկի աշխարհաբար թարգմանիչ Վ.Գևորգյանը. «Եթե Դանթեն վերածնության նախակարապետ հորջորջվեց այն պատճառով, Եվրոպայում առաջինը ստեղծագործության առարկա դարձրեց մարդուն, հիմնականում պատկերելով  նրա արտաքին, մարմնական տառապանքները, ապա Նարեկացին, նրանից մոտ երեք դար առաջ, նրանից նրանից ավելի հեռու  գնալով` իր հայացքը սևեռեց  մարդու ներաշխարհը»:

Մի շարք ուսումնասիրողներ, իրապես,  Նարեկացուն հաճախ համեմատում են Դանթեի հետ շեշտելով, սակայն որ մինչ Դանթեն իր ստեղծագործության առարկան դարձրեց մարդուն` հիմնականում պատկերելով նրա արտաքին, մարմնական տառապանքները, ապա Նարեկացին իր հայացքը սևեռեց մարդու ներաշխարհի վրա: Իրապես Նարեկացին, ի տարբերություն Դանթեի մարդու ներաշխարհն է դարձնում իր ստեղծագործության առարկան: Սակայն դա դեռ չի նշանակում, որ նա Վերածննդի աշխարհիկ և մարդակենտրոն փիլիսոփայության ներկայացուցիչ է: Չպետք է մոռանալ, որ մարդու ներաշխարհի բացահայտումը քրիստոնեության մենաշնորհ է:

Մինչև Նարեկացին, դեռևս Օգոստինոս երանելին գրել է «Խոստովանություններ» աշխատությունը, որում պատկերված է  նրա հոգեկան դրաման: «Ներքին մարդու» քրիստոնեական ուսմունքի  մտասևեռման առանցքը ոչ թե արտաքին աշխարհն է, այլ մարդկային հոգին, մարդու ներաշխարհը: «Ի՞նչ օգուտ կունենա մարդը, եթե այս ամբողջ աշխարհը շահի, բայց իր անձը կորցնի», «Աստծո արքայությունը ձեր ներսում է»:

Շատերը Նարեկացուն համարում են որպես «Հայկական Ռենեսանսի նախակարապետ», սակայն իրենց վերլուծություններում փաստացիորեն ցույց են տալիս, որ Նարեկացին միջնադարյան մտածող է. հատկանշական է այս առումով Վ.Նալբանդյանի բնորոշումը «բանաստեղծի պատկերածը տակավին ապաշխարող հավատացյալ մարդն է` իր մարդկային էության մի կողմով, որոշակի սահմանափակություններով»:   «Մատյանում» մեզ ներկայանում է ապաշխարող, փրկություն հայցող մարդը, այն մարդը, որը իմանալով, որ ինքը առանց Աստծո չի կարող փրկվել, ամբողջությամբ իր հույսը կապում է Քրիստոսի հետ: Այդ մարդու համար կա ընդամենը մի բացարձակ գոյ, որն Աստվածն է. իր կյանքի իմաստը նա տեսնում է Նրա հետ միավորվելու մեջ:    «Մատյանի» մարդը բնավ էլ Վերածննդի մարդը չէ, որ իրեն զգում է ոչ թե մեղսագործ, ծնկաչոք պաղատող, այլ որպես հերոս, գործունյա, արարող, ինքնուրույն վճիռներ կայացնող, ինքնավստահ, անհատապաշտ էակ:

Մարդու մասին միջնադարյան և վերածննդյան ըմբռնումները, աստվածակենտրոն հումանիզմը և մարդակենտրոն հումանիզմը ոչ միայն տարբեր են, այլև հակադիր: Վերածննդի դարաշրջանի փիլիսոփայության, արվեստի և գրականության մեջ մերժվում է հայեցողական կյանքով ապրող, վանական բարոյականությամբ առաջնորդվող մարդու իդեալը: Հումանիստների համար աշխարհը ոչ թե Աստծո և սատանայի մրցակցության ասպարեզ է, այլ մարդու գործունեության, մարդկային ուժեր, հանճարի ու կարողությունների ծավալման ու դրսևորման դաշտ:

Նարեկացին իր մտածելակերպով, բարոյագիտությամբ ու գեղագիտական սկզբունքներով միջնադարյան մշակույթի և գրականության ներկայացուցիչ է: Նրա քրիստոնեական հումանիզմի առանցքային գաղափարն այն, որ այլևս մարդու հերթն է քայլ ձեռնարկելու իր փրկության համար: Նարեկացու հումանիզմը դրսևորվում է այն բանում, որ նա մարդուն մղում է ակտիվության, սխրագործության, հորդորում բռնել դեպի աստվածացում տանող ճանապարհը: Յուրաքանչյուրը հույսը պետք է դնի իր վրա, բայց ոչ այն իմաստով, որ ինքը կարող է փրկել իրեն: Առանց Աստծու չի կարող լինել փրկություն: Սակայն առանց մեր օգնության, մեր ճիգ ու ջանքի, Աստված «չի կարող» փրկել մեզ: Այդ խիզախ քայլը պետք է սկսվի ինքնադիտարկումից ու ինքնավերլուծությունից,սեփական ես-ի բարոյական դիմագծի անաչառ գնահատումից, կատարած և մտածելիք մեղքերի անկեղծ խոստովանությունից, զղջումից և  ապաշխարումից:

Ինչպես նկատում է  ռուս անվանի  գիտնական Ս.Ավերինցևը, խոստովանական ինքնաձաղկումները և  սեփական մեղքերի համար ողբերը միջնադարյան գրականության շատ արդյունավետ ժանրերից էին: Այս կարգի ստեղծագործություններն ելնում էին մի դիրքորոշումից, որը շատ հեռոքւ էր ինքնաարտահայտվող անհատականության մասին  Վերածննդային պատկերացումներից: «Երբ հեղինակը ասում է մեզ. «ես» տառապում եմ ու ողբում, «ես» մեղավոր եմ և ինքնաձաղկում եմ ինձ, նրա «ես»-ը պարտավոր է լինել այնպիսին, որ հեղինակին հավատակից ընթերցողը կամ ունկնդիրը կարողանա կրկնել նրա բողոքը արդեն իր անունից` ամբողջությամբ և անվերապահորեն նույնացնելով իր «ես»-ը  հեղինակի «ես»-ի հետ: Այս ժանրը ձեռք է բերում վերանձնական բնույթ:Նարեկացին զոհաբերում է իր անհատականությունը  և այդ գործողությունը մոնումենտալ մի ժեստ է: Նա բառացիորեն ձեռքի հզոր շարժումով քանդում է «ես»-ի և «ոչ-ես»-ի միջև եղած միջնապատը, որպեսզի իր համար և բոլորի համար աղոթքը հնարավոր չլինի տարբերել»:

«Մատյանում» ոչ միայն ջնջվում է «ես»-ի և «ոչ-ես»-ի միջև գոյություն ունեցող սահմանը, այլև «ես»-ը նույնանում է «բոլորի» հետ. «ես»-ը դառնում է «հանուր մարդկության ճշգրիտ տիպարն ու պատկերը»:

Ինքնանույնացման այսպիսի աստիճանի շնորհիվ Նարեկացու  «Մատյանը»  վերածվում է մի Գրքի, որով ոչ միայն բոլոր մարդիկ միավորվում են, այլև, որպես հայելի, տեսնում են իրենց պատկերը:«Մատյանը»   իր բովանդակությամբ ու գաղափարական միտվածությամբ քրիստոնեական հումանիզմի մարմնացումն է: Նա համոզված է, որ ոչ թե պետք է փրկվեն միայն ընտրյալները, այլ բոլորը, որովհետև բոլորը Աստծունն են:

Պատրաստեց Արման Շոխիկյանը

loading...

Կարդացեք նաև

Կրոնի դերը ժամանակակից հասարակության մեջ

admin

Մարդու դերը բնության մեջ

Սուսի Միսակյան

Քրիստոնյաների վերաբերմունքը մահվանը

admin